Informator
Poland-Art

Seweryn Udziela myśląc o przyszłym Muzeum Etnograficznym chciał stworzyć instytucję „poważną, użyteczną i piękną.”. Był antropologiem codzienności – jak określilibyśmy go dzisiaj – pasjonatem zgłębiającym  obyczaje i ogrom elementów składających się na  ludzkie życie. Swoją zachłannością poznawczą i głodem wiedzy o świecie zarażał i wciąż zaraża innych, także dzisiejszych pracowników muzeum. Spoglądając na sylwetkę słynnego założyciela odnajdują nie tylko inspirację, ale przede wszystkim  ścieżki badawcze, które starają się wprowadzać w 21 wiek.

Urodził się w roku 1857 w Starym Sączu jako pierwsze z sześciorga dzieci Filomeny z domu Drogaś i Marcina Udzieli. Już jako młody chłopiec z niezwykłym zaangażowaniem i pasją zgłębiał tajniki otaczającego go świata. Ze względu na mały wybór  książek w swoim miasteczku, zaczął tworzyć  własne notatki i zbierać materiały – spisywał nazwy ziół leczniczych, zagadki, rodzime bajki i baśnie. Był zafascynowany Oskarem Kolbergiem, po którego dzieła sięgnął już jako 15 letni chłopiec. Kształcił się w seminarium nauczycielskim, a w 1876 r. uzyskał pełne wykształcenie nauczycielskie. Następnie Seweryn Udziela przeniósł się do Podgórza, wówczas jeszcze stanowiącego odrębne miasto względem Krakowa. Uzyskał tu pracę i rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, z których jednak zrezygnował ze względu na obowiązki zawodowe i chęć pomocy rodzinie.

W latach 80. XIX wieku podążając śladem swojego autorytetu - Oskara Kolberga - zaczął gromadzić materiały folklorystyczne i etnograficzne. Jego kolekcja powiększała się z biegiem lat, tak, jak i bujnie rozwijały się jego badania.  Część rozrastających się zbiorów złożył  w 1901 roku w depozyt Muzeum Narodowemu.  W 1902 odbyła się pierwsza wystawa prezentująca te właśnie zbiory w Sukiennicach. Po jej zakończeniu kolekcja zgromadzona przez Udzielę przebywała kilka lat w jego mieszkaniu na ul. Lwoskiej 52.  W roku 1910 założono Towarszystwo Muzeum Etnograficznego, które w 1911 powołało do istnienia Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 

Pierwszą oficjalną siedzibą muzeum były dwa pokoje wynajęte w budynku przy ul. Studenckiej 9.  W 1913 roku Seweryn Udziela przekazał nowo otwartej placówce swoje zbiory etnograficzne, archiwum oraz specjalistyczny księgozbiór.  Zanim Muzeum znalazło się w 1946 roku w swojej dzisijeszej siedzibie na Placu Wolnica, do czasu wybuchu II wojny światowej mieściło się w budynku nr 7 na Wzgórzu Wawelskim. Wszystkie siedziby Muzeum Etnograficznego  miały duże znaczenie dla przyszłego rozwoju tej instytucji i z każdą z nich wiąże się osobna historia. Przykładowo ta o zapadnięciu się podłogi pod panią sprzątającą w lokalu na Wawelu, która razem ze zbiorami spadła poziom niżej, czy też ta o 1700 odwiedzających skromną, dwupokojową siedzibę muzeum  na Studenckiej. Duże znaczenie posiadają również miejsca nazwane przez Adama Bartosza „punktami zerowymi”, w których prezentowane i gromadzone były zbiory Seweryna Udzieli – to oczywiście Sukiennice oraz Lwowska 52 na której wszystko się zaczęło.

Seweryn Udziela zmarł  w 1937 roku. Był człowiekiem instytucją – jak mówią dziś pracownicy MEK-u. Ten nauczyciel, badacz, działacz ojciec siedmiorga dzieci stworzył podwaliny Muzeum Etnograficznego i zapoczątkował idee badania codzienności, która fascynowała go od najmłodszych lat.  Udziela był przy tym człowiekiem niezwykle spokojnym, ale posiadał ugruntowane poglądy na rzeczywistość. Nie godził się na podziały klasowe i rasowe, mówił o ludzie wiejskim, ale i o ludzie miejskim, swojego wnuka, który wykazywał się krytycznym stosunkiem do Żydów i działał w endecji wyrzucił z domu.

– To był jedyny raz w jego życiu, kiedy podniósł głos – mówi jego wnuczka Zofia Sulikowska-Zegan.

Niezwykle dużo czytał i pisał, raczej nie prowadził bujnego życia towarzyskiego. Spisy jego lektur, które obejrzeć można w Muzeum Etnograficznym są niezwykle imponujące, zarówno pod względem ilości, jak i rozległości interesujących go tematów. Swoją pasję przekazywał innym, starając się przy tym realizować postulat użyteczności muzeum. O skuteczności jego zamysłu świadczy bogata korespondencja – listy od przedszkolanek, policjantów, władz miasta itd.

Dziś Muzeum Etnograficzne w swoich projektach zarówno już zrealizowanych, jak i planowanych, niezmiennie nawiązuje do Seweryna Udzieli i jego pracy badawczej. W stulecie utworzenia muzeum wspominany jest jako pasjonat, który wyznaczył ścieżki przyszłych badań oraz zadań Muzeum Etnograficznego. Jego niezwykła ciekawość świata przeistoczyła się w nowoczesne w swych założeniach muzeum, nie chowające się za zakurzonymi, ściśle odgrodzonymi gablotami, wychodzące naprzeciw ludziom, ich oczekiwaniom, a jednocześnie o nich opowiadające. Muzeum ponad schematami – takie miejsce i idee stworzył Seweryn Udziela, przetrwały one do dziś.  

(MB)