Informator
Poland-Art

Honorowy patronat nad wystawą objęli Zvi Rav-Ner, Ambasador Izraela,  Michael H. Gerdts, Ambasador Niemiec, Allen S. Greenberg,  Konsul Generalny Stanów Zjednoczonych w Krakowie oraz Bogdan Zdrojewski, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wystawa jest opowieścią o Krakowie i losach jego polskich i żydowskich mieszkańców w czasie II wojny światowej, ale też o Niemcach – okupantach, którzy pojawili się tutaj 6 września 1939 roku i brutalnie przerwali wielowiekową historię polsko-żydowskiego Krakowa. Wielka historia II wojny światowej krzyżuje się tu z życiem codziennym, życie prywatne z tragedią, która dotknęła cały świat.

Wojenną historię Deutsche Emailwarenfabrik – DEF – i postać jej właściciela Oskara Schindlera przypomniał w 1993 roku film Stevena Spielberga Lista Schindlera. Do dziś jest to miejsce odwiedzane przez turystów ze wszystkich krajów świata, pragnących osobiście znaleźć się tam, gdzie Oskar Schindler uratował ponad tysiąc osób. Jego postać oraz historie ocalonych przez niego krakowskich Żydów są przedstawione na wystawie jako część skomplikowanej wojennej historii miasta. O bohaterskim czynie Oskara Schindlera przypomina jego gabinet, szczęśliwie zachowany w budynku administracyjnym fabryki, w którym znajduje się symboliczna „arka ocalonych”, stworzona z tysięcy garnków przypominających te produkowane przez jego pracowników w czasie wojny.

Zespół scenariuszowy złożony z krakowskich specjalistów (Katarzyna Zimmerer, Grzegorz Jeżowski, Edyta Gawron, Barbara Zbroja), kierowany przez kuratorkę wystawy Monikę Bednarek, przygotował narrację złożoną z dokumentalnych zdjęć, relacji świadków historii, filmów dokumentalnych i prezentacji multimedialnych, które razem tworzą chronologicznie ułożoną wizję dziejów miasta. Wystawa ukazuje tragedię wojny w wymiarze indywidualnym i zbiorowym, ale też codzienność okupowanego Krakowa, utrwaloną w zwykłych przedmiotach, fotografiach, gazetach, dokumentach osobistych i urzędowych.

Wystawa została zrealizowana przy użyciu środków wykraczających poza ramy tradycyjnej ekspozycji muzealnej. Autorzy aranżacji plastycznej: scenograf Michał Urban i reżyser Łukasz Czuj nadali ekspozycji charakter opowieści teatralno-filmowej. Scenograficzne rekonstrukcje autentycznych przestrzeni miejskich są zderzone z instalacjami rzeźbiarskimi, metaforycznie ujmującymi historię wojennego Krakowa. Widz wędruje przez miasto: idąc wybrukowanymi ulicami wchodzi do fotografa, autentycznego fotoplastykonu działającego niegdyś przy ulicy Szczepańskiej, wsiada do tramwaju, przez okna którego ogląda film z życia miasta, przechodzi przez ciasny labirynt getta ze znajdującym się w nim mieszkaniem żydowskim, by potem wraz z jego mieszkańcami znaleźć się w obozie w Płaszowie. U fryzjera podgląda zamach na Koppego, a za chwilę, przez okno mrocznej piwnicy, obserwuje uliczną łapankę. W końcu, w ufortyfikowanym mieście, oczekuje na wkroczenie Armii Czerwonej.

Pięć kluczowych momentów dla historii miasta zostało oznaczonych przez „maszyny pamięci” – stemplownice, w których każdy zwiedzający może odbić pieczęć związaną z danym wydarzeniem, zabierając ze sobą „dokument czasu”. Puentą wystawy jest instalacja rzeźbiarska – „Sala wyborów” – symbol etycznych dylematów i postaw w czasie wojny.

W 45 przestrzeniach wystawienniczych przeszłość Krakowa została wykreowana w taki sposób, by każdy ze zwiedzających mógł bezpośrednio dotknąć historii, poczuć emocje mieszkańców miasta okresu wojny. Rozbudowane multimedia (30 interaktywnych stanowisk z monitorami dotykowymi, 70 ścieżek dźwiękowych, 15 wideoprojektorów), tworzą nowoczesną i atrakcyjną dla widza formę przekazu muzealnego.
„Fabryka pamięci” – to motto wystawy stałej i nowego Oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Miejsce pamięci, jakim jest Fabryka Emalia, daje gościom szansę na osobistą konfrontację z przeszłością.

Przeczytaj recenzję i zobacz fotorelację z wystawy

---

Rezerwacja biletów: www.mhk.pl oraz w kasie muzeum.
Ceny biletów:
Normalny: 15 zł
Ulgowy: 13 zł
Grupowy: 16 zł od osoby (w cenie usługa przewodnicka)
Grupowy dla grup szkolnych: 13 zł od osoby (w cenie usługa przewodnicka)
Rodzinny: 40 zł.
Dodatkowe informacje są dostępne na stronie internetowej mhk.pl/oddzialy/fabryka_schindlera

HISTORIA FABRYKI

Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa Fabryka Emalia Oskara Schindlera mieści się na krakowskim Zabłociu w budynku administracyjnym dawnej fabryki naczyń emaliowanych znanej jako Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) Oskara Schindlera.

Przed DEF funkcjonowała tutaj Pierwsza Małopolska Fabryka Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych „Rekord”, powstała w marcu 1937 roku. Na dokumentach notarialnych widnieje adres budynku administracyjnego fabryki przy ul. Romanowicza 9. Została założona przez trzech żydowskich przedsiębiorców: Michała Gutmana z Będzina, Izraela Kohna z krakowskiego Kazimierza i Wolfa Luzera Glajtmana z Olkusza. Ten ostatni wcześniej pracował w młodszej o trzydzieści lat olkuskiej fabryce naczyń emaliowanych. Wspólnicy wydzierżawili hale produkcyjne z charakterystycznymi dwuspadowymi dachami oraz zakupili działkę przy ul. Lipowej 4 od Fabryki Drutu i Siatek i Wyrobów Żelaznych SA, by tam ulokować swój zakład. Następnie wzniesiono na tym terenie wiele budynków, w których mieściły się: sztancownia (do obróbki, przygotowania i tłoczenia blach), bejcownia (odkwaszarnia do kąpieli naczyń w roztworach kwasu solnego w celu odtłuszczenia i wyczyszczenia przedmiotów), emaliernia (w niej nakładano warstwy emalii najpierw gruntującej, potem kryjącej i znów gruntującej w kilku warstwach). Garnki, po nałożeniu kolejnych warstw emalii, wypalano w specjalnych piecach emalierskich w temperaturze 600-950oC. Następnie naczynia studzono i przenoszono do magazynów, skąd ekspediowano je do sprzedaży.

W spółce kilkakrotnie dochodziło do przekształceń własnościowych, a jej sytuacja finansowa stopniowo się pogarszała. W czerwcu 1939 roku firma zgłosiła wniosek o upadłość, co zostało oficjalnie ogłoszone przez Sąd Okręgowy w Krakowie. Syndykiem masy upadłościowej w październiku 1939 roku został ustanowiony adwokat dr Roland Goryczko.

Wybuch II wojny światowej i wkroczenie oddziałów niemieckich do Krakowa 
(6 września 1939) diametralnie zmieniły sytuację miasta i jego mieszkańców. Prawdopodobnie w tych dniach przybył tutaj także Oskar Schindler, członek NSDAP i agent niemieckiego wywiadu wojskowego – Abwehry. Początkowo został powiernikiem żydowskiego sklepu z naczyniami kuchennymi przy ul. Krakowskiej, a już w listopadzie 1939 roku przejął zarząd powierniczy nad znajdującą się w stanie upadłości spółką „Rekord” na Zabłociu.

15 stycznia 1940 roku, na podstawie umowy z syndykiem, Schindler wydzierżawił budynki fabryczne przy ul. Lipowej 4 i Romanowicza 9. Zakupił także gotowe wyroby i półfabrykaty. Następnie, korzystając z wkładu kapitałowego byłego udziałowca „Rekordu”, Abrahama Bankiera, i właściciela sklepu przy ul. Krakowskiej, Samuela Wienera, nabył parcelę przy ul. Lipowej. Zmienił wówczas nazwę fabryki, która odtąd brzmiała Deutsche Emailwarenfabrik – DEF. Prawnym właścicielem firmy Schindler stał się dopiero w 1942 roku.

Wkrótce po zajęciu fabryki Schindler przystąpił do jej rozbudowy według planów przygotowanych jeszcze przez byłych udziałowców „Rekordu”. Taka inwestycja była możliwa dzięki kapitałowi żydowskich przedsiębiorców, którzy w zamian otrzymali towar lub zatrudnienie w Emalii. Prace rozpoczęły się jeszcze w 1940 roku od stworzenia biura płac, gabinetu lekarskiego i stomatologicznego, ambulatorium, kuchni, stołówki oraz stajni dla koni i garaży samochodowych. W kolejnych latach wzniesiono halę fabryczną przeznaczoną na tokarki, tłocznie, prasy do blach i narzędziownię. W 1942 roku nadbudowano halę sztancowni, tworząc trzykondygnacyjny budynek mieszczący wzorcownię, magazyny, zaplecze socjalne i administracyjne wraz z gabinetem i mieszkaniem właściciela zakładu. Wjazd na dziedziniec fabryki zaakcentowano dwoma kolumnami i zamknięto ażurową bramą. Na terenie zakładu dobudowano jeszcze dwa piece parowe, a w 1944 roku nową halę sztancowni zaprojektowaną przez biuro konstrukcyjne firmy Siemens oraz duży zbiornik przeciwpożarowy.

W zakładzie produkowano naczynia emaliowane wedle tej samej technologii, którą stosowano przed wojną. Uruchomiono w niej także dział produkcji zbrojeniowej – wykonywano menażki dla Wehrmachtu, łuski i zapalniki do pocisków artyleryjskich oraz lotniczych – wszystko po to, by fabryka mogła się utrzymać. Warunki pracy były ciężkie, szczególnie na stanowiskach przy piecach emalierskich oraz przy kadziach z kwasem siarkowym.
Wśród zatrudnionych robotników początkowo przeważali Polacy, z czasem wzrastała liczba pracowników żydowskich rekrutowanych za pośrednictwem urzędu pracy w getcie (marzec 1941 – marzec 1943). Polacy pozostali w zakładzie głównie na stanowiskach administracyjnych. Liczba pracowników żydowskich wzrosła z ponad 100 w 1940 roku do około 1100 w 1944 roku (jest to suma pracowników z trzech okolicznych zakładów, skoszarowanych w podobozie przy DEF). W czasie istnienia getta w Podgórzu pracowników żydowskich doprowadzano do fabryki pod eskortą straży przemysłowej (Werkschutzów) lub Ukraińców. Kiedy w 1943 roku „zlikwidowano” getto, Żydów krakowskich, którzy uniknęli wówczas śmierci, przeniesiono do obozu pracy Płaszów. Schindler postarał się wtedy o pozwolenie na utworzenie podobozu obozu Płaszów na zakupionej przez siebie parceli, przylegającej do DEF. W barakach na Zabłociu skoszarowano pracowników Emalii oraz trzech sąsiednich firm produkujących na potrzeby armii niemieckiej. Obóz otoczono drutem kolczastym, wybudowano wieże strażnicze, a między barakami usytuowano plac apelowy. Dla podobozu powołano służbę medyczną, lekarstw dostarczała Żydowska Samopomoc Społeczna (JUS). Warunki żywieniowe były znacznie lepsze niż w obozie Płaszów, szczególnie ze względu na współpracę z Polakami i możliwość kontaktu za ich pośrednictwem z miastem. Produkcję w fabryce oraz obóz poddawano kontrolom, często bywał tu komendant obozu Płaszów, Amon Goeth. Dzięki staraniom Schindlera inspekcje nie były jednak tak uciążliwe dla pracowników zakładu. Dopiero po przekształceniu obozu Płaszów w styczniu 1944 roku w obóz koncentracyjny, więźniów z Zabłocia objęto stałą kontrolą SS. Praca trwała początkowo 12 godzin w systemie dwuzmianowym, później 8 godzin w systemie trzyzmianowym.

W miarę jak front wschodni zbliżał się do Krakowa, Niemcy przystępowali do likwidacji obozów i więzień na wschodzie Generalnego Gubernatorstwa. W związku z tym Oskar Schindler postanowił ewakuować fabrykę zbrojeniową wraz z jej pracownikami do Brünnlitz w Czechach. Zakład umieścił w byłej fabryce tekstyliów. Obóz w Brünnlitz był filią obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Około 1200 więźniów pracowało tam do 8 maja 1945 roku, kiedy wyzwoliła ich Armia Czerwona.

W związku z przeniesieniem produkcji do Brünnlitz, produkcja w zakładzie przy ul. Lipowej 4 stanęła. Dwa lata po zakończeniu II wojny światowej zabudowania fabryczne znacjonalizowano. W latach 1948-2002 funkcjonowały tu Zakłady Wytwórczych Podzespołów Telekomunikacyjnych „Telpod”, później Telpod SA. W tym czasie budynki fabryczne uległy przebudowie na potrzeby produkcji, którą w nich prowadzono. Niezmienione zostały charakterystyczna brama wjazdowa, fasada budynku przy ul. Lipowej 4 oraz dwuspadowe dachy w halach fabrycznych. W 2005 roku tereny dawnego zakładu przeszły na własność miasta Krakowa. Po licznych dyskusjach i debatach, z udziałem przedstawicieli wielu środowisk, dotyczących przeznaczenia terenu dawnej fabryki Oskara Schindlera, w 2007 roku przyjęto koncepcję jej podziału między dwie instytucje kultury. W budynku administracyjnym zrealizowano projekt wypracowany przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, zakładający stworzenie w nim wystawy opowiadającej o losach miasta i jego mieszkańców w okresie okupacji niemieckiej (1939–1945). Natomiast hale pofabryczne przeznaczono na Muzeum Sztuki Współczesnej, które powstanie po ich przebudowie według wyłonionego w konkursie projektu włoskich architektów z pracowni Claudio Nardi Architetto.

OSKAR SCHINDLER

Oskar Schindler urodził się w 1908 roku, w Zwittau na Morawach (wówczas Austro-Węgry, obecnie Svitavy w Czechach). W wieku dwudziestu lat ożenił się z Emilie Pelzl, córką zamożnych rolników. Oskar pracował w fabryce maszyn rolniczych swojego ojca do momentu jej upadku spowodowanego kryzysem gospodarczym. Zatrudnił się wtedy jako przedstawiciel handlowy jednego z zakładów w Brnie. W 1935 roku wstąpił do Partii Niemców Sudeckich (SDP), w niedługim czasie został też członkiem Abwehry – wywiadu i kontrwywiadu niemieckich sił zbrojnych. Za działalność w tej organizacji, którą prowadził na terenie Czechosłowacji i Polski, aresztowano go w 1938 roku, ale wkrótce go zwolniono, bo już po aneksji Sudetów przez III Rzeszę. Wtedy też wstąpił do NSDAP (Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej).

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Krakowa (6 września 1939) Schindlera przydzielono do tego miasta, gdzie miał się zająć działalnością gospodarczą. Szybko stał się powiernikiem sklepu z garnkami przy ul. Krakowskiej oraz byłej fabryki naczyń emaliowanych „Rekord” na Zabłociu. Rozwinął działalność zakładu, przekształcając go w Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) i następnie, przy wykorzystaniu kapitału pozyskanego od Żydów, znacznie ją rozbudował. Od tej pory DEF produkowała nie tylko naczynia emaliowane, ale również pracowała na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojnego. Dzięki tej ostatniej aktywności zakład miał duże szanse na przetrwanie, bowiem przemysł wojskowy w czasie, gdy działania na frontach intensyfikowały się, mógł liczyć na specjalne przywileje. Fabryka przynosiła dochody głównie z produkcji na rzecz armii, ale czerpała też korzyści ze sprzedaży na tzw. czarnym rynku, za co Schindler był zresztą kilkakrotnie aresztowany. Dzięki swym koneksjom z wysoko postawionymi przedstawicielami systemu nazistowskiego w Generalnym Gubernatorstwie za każdym razem udało mu się wyjść z opresji. W DEF z roku na rok było zatrudnionych coraz więcej Żydów, a Schindlerem w tej mierze początkowo kierowały tylko względy ekonomiczne. W 1943 roku, na tyłach fabryki, wybudował obóz dla swoich żydowskich pracowników, w którym skoszarowanych zostało kilkuset więźniów. W 1944 roku, gdy do Krakowa zbliżał się front, Schindler ewakuował produkcję i pracowników fabryki do Brünnlitz na Morawach, gdzie funkcjonowała ona do momentu pojawienia się Armii Czerwonej (8 maja 1945). Żydowscy pracownicy przekazali Schindlerowie i jego żonie list informujący o jego działalności w czasie wojny, dzięki czemu mógł bezpiecznie wyruszyć w podróż – najpierw do Konstancji, a później do Monachium.

Po zakończeniu wojny Schindler utrzymywał kontakty z ocalonymi Żydami, którzy udzielali mu pomocy finansowej indywidualnie i za pośrednictwem organizacji żydowskich. Dzięki temu wsparciu wyjechał do Argentyny, gdzie prowadził farmę, która jednak wkrótce upadła. Po pewnym czasie wrócił do Niemiec, gdzie osiadł na stałe. Jego losy i jego dzieło rozpropagowali dawni żydowscy robotnicy z Krakowa; na ich zaproszenie wielokrotnie podróżował do Izraela. W 1963 roku Oskar Schindler otrzymał tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata (wyróżnienie przyznawane przez jerozolimski instytut Yad Vashem). Zmarł w 1974 roku. w Hildesheim w Niemczech i, zgodnie z własnym życzeniem, został pochowany na cmentarzu katolickim w Jerozolimie, na wzgórzu Syjon.

Do powstania legendy Schindlera przyczyniła się książka Thomasa Keneally’ego Arka Schindlera, ale prawdziwy światowy rozgłos przyniosła mu dopiero ekranizacja tej powieści dokonana przez Stevena Spielberga w filmie fabularnym Lista Schindlera.

---

Zespół:
Projekt przygotowany i zrealizowany przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w latach 2007–2010. Finansowanie zapewniła Gmina Miejska Kraków.
Kurator wystawy: Monika Bednarek,
Aranżacja plastyczna, inscenizacje multimedialne: Michał Urban, Łukasz Czuj,
Autorzy scenariusza: Monika Bednarek, Katarzyna Zimmerer, Grzegorz Jeżowski, Edyta Gawron, Barbara Zbroja,
Nadzór nad realizacją projektu: Jacek Salwiński,
Kierownik projektu: Zuzanna Miśtal,
Projekty graficzne: Iwona Urban, Michał Zakrzewski, Wojciech Jodłowski; Michał Gałek i Michał Pyteraf – Part Studio, Buzzword Junkie, Maciej Chociej, Marzena Sawicz, Wacław Sawicz, Łukasz Sarnat,
Generalny wykonawca: Przedsiębiorstwo Budowlano-Produkcyjne Łęgprzem sp. z o.o., Kraków,
Wykonawcy:
TRIAS SA, Toruń – system multimedialny,
PRO-DOM. Jacek Nawrot, Kraków – makiety tramwaju i tankietki,
Sara Podwysocka, Tomasz Radziewicz, Gdańsk – rzeźby,
Biuro Techniczno-Handlowe Rafał Rytwiński, Poznań – obiekty stolarskie,
AE Koremba Szkło – Metal – Drewno, Kraków – Sala Wyborów,
Triangoo sp. z o.o., Wrocław – rzeźba w gabinecie Oskara Schindlera,
Agencja Interaktywna Eura 7, Kraków – prezentacje multimedialne,
PPU MEGA, Sokołowice – elementy szklane,
Mediamix, Kraków – wydruki wielkoformatowe.

---

Szczegóły programu uroczystości otwarcia:

10 czerwca (czwartek) o godz. 20.00 przy ul. Lipowej 4 otwarty zostanie nowy oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Fabryka Emalia Oskara Schindlera. 11 czerwca (piątek) mieszkańcy Krakowa i turyści, którzy w tym dniu odwiedzą miasto będą mogli bezpłatnie zwiedzić wystawę stałą Kraków – czas okupacji 1939-1945.

W uroczystości 10 czerwca udział wezmą m.in. osoby uratowane przez Oskara Schindlera przed zagładą podczas II wojny światowej. W tym dniu ul. Lipowa będzie zamknięta dla samochodów. Ustawiona zostanie na niej scena i ekran, na którym wyświetlony zostanie filmu w reżyserii Łukasza Czuja. Będzie to symboliczna impresja o podróży tramwajem przez przeszłość Krakowa, w którą wplecione są dokumentalne zdjęcia i fragmenty filmów z  czasu okupacji. Projekcji filmu towarzyszyć będzie występ artystów z zespołu Kroke.

Po nim i po przemówieniach zaproszonych gości symbolicznie otwarta zostanie brama prowadząca do fabryki (moment jej otwarcia będzie równocześnie transmitowany na dużym ekranie ustawionym na ul. Lipowej). Na koniec zaproszeni goście (w grupach) zwiedzą muzeum. W trakcie gdy poszczególne grupy będą oglądać wystawę na ekranie emitowany będzie m.in. dokument Lipowa 4 zrealizowany przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa.
11 czerwca (piątek) w godz. 10.00-22.00 mieszkańcy Krakowa i turyści będą mogli zwiedzić ekspozycję Kraków – czas okupacji 1939-1945 bezpłatnie (nie dotyczy to jedynie grup zorganizowanych, które będą musiały uiścić opłatę przewodnicką). W tym dniu także na ekranie ustawionym na ul. Lipowej wyświetlana będzie filmowa impresja w reżyserii Łukasza Czuja. Nagrana muzyka zespołu Kroke będzie towarzyszyć tej projekcji. Będzie także można obejrzeć film Lipowa 4.

Wystawę będzie można zwiedzać indywidualnie lub w towarzystwie przewodnika Ze względu na to, że ekspozycja ma ograniczaną przepustowość, każda z tych form wymaga wcześniejszej rejestracji – albo poprzez stronę Muzeum Historycznego miasta Krakowa (www.mhk.pl) lub bezpośrednio w dniu zwiedzania, w kasie muzeum, gdzie będzie można pobrać bezpłatny bilet, wskazujący godzinę zwiedzania. Grupy zorganizowane, które wcześniej dokonały rezerwacji są zobowiązane do uiszczenia opłaty za usługę przewodnicką (6 zł od osoby).

Na teren wystawy wpuszczane będą grupy maksymalnie 25 osobowe. Ze względów organizacyjnych oraz bezpieczeństwa zwiedzanie będzie wyłącznie jednokierunkowe.
12 czerwca (sobota) ekspozycja Kraków – czas okupacji 1939-1945, będzie otwarta również w godz. 10.00-22.00.